Charley Toorop 1891 – 1955

Arno Gelderblom

In de reeks kunnen Nederlandse kunstenaressen natuurlijk niet ontbreken. Duidelijk is dat die dunner gezaaid dan hun mannelijke collega´s en dat ze in leven en werk ook letterlijk hun mannetje moesten staan om erkend te worden. Ik wil het deze keer hebben over Charly Toorop.
Dit artikel is beetje-bij-beetje tot stand gekomen, met de final touch in het café in het Noord-Hollandse Bergen, waar ze in ook portretten van bezoekers heeft gemaakt. Ze heeft heel lang in Bergen gewoond, een belangrijke kunstenaarskolonie van begin 20e eeuw, dat zelfs een expressionistische stroming, de Bergense School heeft opgeleverd. In het kleine maar fijne museum Kranenburgh zijn werken te zien, de wandeling langs haar atelier de Vlerken beperkt zich tot een schor blaffende hond achter het onvriendelijke prikkeldraad. Je kan niet alles hebben. Het mooie weer en de mooie Amsterdamse schoolvilla´s om de hoek maakten veel goed.

De schilderes Charley Toorop is een goed voorbeeld van hoe een mannenbolwerk geslecht moest worden. Haar naam was voor een vrouw al ongebruikelijk, maar dat kwam omdat ze een Engelse moeder had. Haar vader is Jan Toorop, één van de belangrijkste en bekendste kunstenaars van rond 1900 die ook een relatie met Delft had. Voor de Delftse slaoliefabriek heeft hij een reclameprent gemaakt waarop dames staan met lange, wervelende, slingerende haren, zodat de stijl van deze kunst, de Jugendstill, in Nederland ook wel bekend is geworden als de slaoliestijl. Dochter Charley is in veel opzichten een contrast met haar vader. Charley was gek op haar vader Jan en heeft het schilderen van hem geleerd. Zijzelf bewoog zich vooral in de kringen van moderne kunstenaars van de Stijl zoals Mondriaan en was politiek socialistisch en later communistisch geörienteerd. Haar vader is na de Jugendstilltijd veel meer in een streng religieuze, symbolistische stijl gaan werken. Hoewel contrastvol, heeft ze van haar vader meegekregen heel serieus met kunst om te gaan en kunst te maken vanuit een grote maatschappelijke betrokkenheid.  In de periode van het zogenaamde interbellum, tussen de beide wereldoorlogen, moest ze zich zelfstandig een eigen plaats veroveren in het mannenbolwerk wat de kunstwereld toen was. In haar tijd was ze een moderne, zelfstandige, onafhankelijke en uitgesproken vrouw
Ook moet ze zich waarmaken als dochter van Jan Toorop, dus artistiek bewijzen. De band met haar vader is ook zichtbaar in het schilderij ´de Nieuwe Generatie´ uit 1892 waarop vader Jan Toorop in de stijl van de Jugendstill een wieg heeft getekend, met daarin zijn dochter Charley. Rond haar geboorte waren neo-impressionisme, Jugendstill en symbolisme de heersende kunststromingen, maar zichtbaar is al dat vanaf 1900 nieuwe tendensen en stromingen opkomen. De de wieg die vader Toorop schilderde voor zijn dochter staat hier symbool voor. Charley gaat kunstzinnig andere wegen, meer het expressionisme met kubistische invloed en vooral vanaf medio jaren ´20 de nieuwe zakelijkheid. Zij combineerde dit met een expressievere manier van schilderen waarbij arbeiders, boeren en alledaagse mensen belangrijke onderwerpen waren.

Charley Toorop is ook een voorbeeld van wat we tegenwoordig een netwerker zouden noemen. Ze had een grote vriendenkring in van kunstenaars, architecten en filosofen. Belangrijke kunstenaars die er toe deden, kwamen bij haar over de vloer. Dat waren niet alleen schilders, maar ook architecten, filmmakers en schrijvers.  Ze kwam vaak in de zomer in Domburg waar leden van de Stijl als Mondriaan ook vakantie hielden. Daarmee kwam ze ook in aanraking met kunstenaars als Bart van der Leck en Leo Gestel, architecten als Gerrit Rietveld, schrijvers als Adriaan Roland Holst en beeldhouwers als John Radecker en Hildo Krop. Op het schilderij de ´Maaltijd der Vrienden´ zijn diverse personen uit haar netwerk met hun familie afgebeeld
Veel van haar bevriende kunstenaars werkten in opdracht van Helène Kröller-Müller die een enorme kunstverzameling aan het opbouwen was en voor velen een mecenas was. Ook werk van Charley Toorop is in deze collectie opgenomen.
Als vrouw moest ze dus mannetje staan. Haar kunst is zeker niet lieftallig en onschuldig, maar laat altijd robuustheid en stoerheid zien. Dat is zowel te zien op het schilderij ´Het gezin´uit 1920 als op het schilderij ´Boeren´ met Westkapelse boeren uit 1930. Vooral de portretten van arbeiders en boeren laten zien hoe het echte leven van deze mensen eruit zag. Geen impressionistische poespas of geromantiseerde invullingen. Ze schilderde deze mensen zoals zij de ze zag. Dit zijn in een bepaalde periode vooral boeren en arbeiders geweest uit het dorp West Kappelle vlak bij Domburg.
Omdat ze als alleenstaande vrouw met kinderen, zichzelf van een inkomen als kunstenaar moet voorzien, was het leven voor haar ook hard. Haar zelfportretten laten enerzijds een sterke, stoere vrouw zien, maar ook dat er zorgen zijn. Ook hier geen lieftallige damesafbeeldingen met levensvreugd en lichtheid van het bestaan. Een sterk sociaal-realistische inslag kenmerkt haar werken. Lijnen zwaar aangezet, kleurgebruik stevig en heftig. Haar portretten waren vrij hard van karakter, scherp van uitstraling maar niet volledig gedetailleerd. Dat werd door tijdgenoten van het neo-realisme juist wel gedaan, denk aan de werken van Carel Willink.

Gedurende de Tweede Wereldoorlog zal ze op diverse werken de ellende van oorlog en geweld op het doek zetten. Een indrukwekkend voorbeeld is `Clown tussen de ruïnes van Rotterdam´ uit 1940. In het latere werk is er ook ruimte voor minder harde en felle thema´s. Uit 1945 dateert het schilderij ´Bloeiende appelboom´ waarin de vreugde en kleurenpracht van het voorjaar goed te zien is – teken van de bevrijdingsdagen in mei en het einde van de oorlog.

Ik ben altijd onder de indruk als ik een werk van Charley Toorop in een museum tegenkom. Niet alleen door de realistische ruw-stoere stijl van dat zakelijk-expressionisme, waar ik een liefhebber van ben, maar ook door de krachtige uitstraling van haar werken. . De werkelijkheid weergeven volgens een eigen waarheid: glashelder en meedogenloos. Ook zichzelf ontziet ze niet, dat is met name in haar zelfportretten te zien. In 3 zelfportretten uit 1925, 1934 en 1952 blijft een stoere uitdrukking zichtbaar. Geen romantisering, maar de uitdrukking van een stevig karakter.
Charly Toorop bedreef een vorm van beeldende journalistiek om de sociale, economische en politieke omstandigheden van de jaren ´20 en ´30 vast te leggen. Kunst waarbij ze als een ooggetuige deze omstandigheden schilderde. Daarbij partij kiezend voor de onderklasse vanuit haar politieke overtuiging.