Liturgieomslagen: 40-dagentijd

Arno Gelderblom

nolteVanaf 22 februari is de liturgie-omslag paars. Daarop prijken een houtsnede van Emil Nolde en een gedicht van Rainer Maria Rilke.

De Duitse schilder Emil Nolde maakte in 1912 ‘De Profeet’: een indringend en verbijsterend portret.
Wij associëren deze periode met stilte, inkeer, verwachting, overdenking, hoop en vertrouwen. Dit portret geeft andere ervaringen: gekweldheid, wanhoop, lijden, angst, het willen uitschreeuwen. 40 dagen door de eenzaamheid, de woestijn, gaan tot de bodem van de dood. Om bij Pasen weer in het leven te komen.

Emil Nolde behoorde tot de Duitse expressionistische kunststroming die haar hoogte tijd had in de jaren voor de 1e Wereldoorlog. Belangrijke kenmerken van deze kunstenaars zijn het weergeven van de ware gevoelens, felle kleuren, rauwe en directe expressie, brute vervorming van figuren, negeren van de wetten van perspectief en anatomie. In tegenstelling tot veel kunstenaars in de avant-garde was hij een diep gelovig mens. Hij heeft vele religieuze kunstwerken gemaakt. Zie ook de kaft op kerstavond! Nu staat Christus aan het begin van zijn tocht door de woestijn.

Emil Nolde had het talent om expressies in alle gradaties vast te leggen. In zijn werken komt de kracht van de spirituele inhoud van de gebeurtenis naar voren. De gebeurtenis wordt dicht bij de toeschouwer gebracht. Bij de Profeet is dat een maskerachtig gezicht met een vertrokken uitdrukking. De ogen staren, de gelaatstrekken komen uit het diepste van het lijden. Het piekerende en tobbende gezicht confronteert de kijker direct en laat geen twijfel over de gemoedstoestand van de figuur. De verslagenheid in de ogen, het gerimpelde en diep gegroefde voorhoofd, ingevallen wangen, de ernstige gelaatsuitdrukking geven de diepste gevoelens weer. Althans in het beeld van Emil Nolde. Emile Nolde was qua fantasie, het beheersen van technieken en creativiteit minsten de gelijke van de toppers Picasso en Munch. Deze housnede lijkt gemaakt naar de afdruk in de beroemde lijkwade van Turijn.

Het gedicht ‘Ein Prophet’ is van de Duitse dichter Rainer Maria Rilke (1875-1926), tijdgenoot van Emil Nolde. Ook Rilde was expressionist, die trachtte door te dringen in het wezen van wat hij om zich heen zag: kunstwerken, de natuur, de klassieke oudheid en de bijbel. Dit gedicht verbeeldt een geplaagde profeet. Rilke doelt op Ezechiël, profeet tijdens de Babylonische ballingschap (6e eeuw voor Christus). Hij voorspelde de verwoesting van Jeruzalem, maar ook het herstel daarna. Hij had vele visioenen of ‘gezichten’ van monsters en straffen Gods. Zelf was hij een zachtmoedig mens, maar God spreekt door hem ‘als ijzer en steen zo hard’. Rilke was mede geïnspireerd door Michelangelo’s Ezechiël in de Sixtijnse kapel.

Hier in het Duits. Laat het op je inwerken, al begrijp je het niet zo, die meanderende Duitse zinnen. De Nederlandse vertaling vind je op het liturgieboekje.

Ein Prophet

AUSGEDEHNT von riesigen Gesichten,
hell vom Feuerschein aus dem Verlauf
der Gerichte, die ihn nie vernichten, –
sind die Augen, schauend unter dichten
Brauen. Und in seinem Innern richten
sich schon wieder Worte auf,
nicht die seinen (denn was wären seine
und wie schonend wären sie vertan)
andre, harte: Eisenstücke, Steine,
die er schmelzen muß wie ein Vulkan,
um sie in dem Ausbruch seines Mundes
auszuwerfen, welcher flucht und flucht;
während seine Stirne, wie des Hundes
Stirne, das zu tragen sucht,
was der Herr von seiner Stirne nimmt:
Dieser, Dieser, den sie alle fänden,
folgten sie den großen Zeigehänden,
die Ihn weisen wie Er ist: ergrimmt.

Rainer Maria Rilke | 1875-1826 | Nieuwe gedichten, het andere deel | vertaling en toelichting door Peter Verstegen | Van Oorschot, 1998

Emil Nolde | 1876-1956