Liturgieomslagen: Kerst

De kleurrijke kerstnacht van Emil Nolde

door: Arno Gelderblom

Kerst 2014 Emil NoldeIn de herfst van 2011 was ik op vakantie in Berlijn. In de stad was – toen nog – een dependance van het Emil Nolde Museum Noord-Duitsland. Ik bewonderde er de lopende tentoonstelling van religieuze beelden van deze expressionistische schilder. Er hing als deel van een negenluik het schilderij ´Heilige Nacht´. Het negenluik over het leven van Christus verbeeldt belangrijke momenten uit het leven van de Messias, van geboorte tot opstanding. Het schilderij is gemaakt in de jaren 1911-1912, de hoogtijdagen van de expressionistische schilderkunst die met name in Duitsland baanbrekend was in de moderne kunst.

Getroffen door dat kleurrijke tafereel, vond ik dat het een geschikte keuze zou zijn voor de liturgie van een kerstavond. De dependance in Berlijn is inmiddels helaas gesloten; afgelopen zomer stond ik teleurgesteld voor een gesloten deur. Reden temeer om het dit jaar voorop de kerstliturgie te zetten. Het Nolde Museum zelf in Noord-Duitsland (Seebüll, vlak bij de Deense grens) bestaat nog wel en voor de liefhebber zeker het omrijden waard.

In zijn autobiografie schrijft hij over dit schilderij:

Und dann machte ich die Heilige Nacht, der Stern leuchtend am Nachthimmel und Maria mit ausgestreckten Armen ihren gottesgeborenen Sohn, das Jesuskind haltend, im höchsten Mutterglück.

Het schilderij straalt letterlijk en figuurlijk met de felle kleuren het hoogste geluk uit. Jezus is geboren. Maria en Jozes zijn verheugd en kijken blij en vervuld. De gebruikelijke attributen van die nacht in Betlehem, de ster, de ezel, ontbreken niet. Het meest bijzondere is het rode kind. De prille baby wordt rood neergezet. Zowel de vreugde van de ouders als de geboorte van de goddelijke zoon staan centraal.

Zowel de menselijke als de goddelijke natuur van Jezus wordt in beeld gebracht. De nadruk ligt op de menselijkheid van Jezus, op de ontroering en de vertedering die zijn geboorte bij Maria en Jozes tot gevolg heeft. Maar de bijzondere ge-aardheid van het Kind, zijn goddelijkheid vindt ook weerklank, op een expressieve manier door middel van de rood-roze kleur.