Edward Schillebeekx, theoloog tussen twee vuren

Ton Meijknecht

Een vriendelijke, zachtaardige man, zo kwam Schillebeeckx op mij over. Het was 1985. Onder voorwendsel van een wetenschappelijke vraag had ik een afspraak gemaakt. Ik wilde hem van dichtbij ontmoeten. Daar opende hij zijn deur en stond hij voor me: helderblauwe ogen en een zachte stem. Zijn studeerkamer in het dominicanen-klooster in Nijmegen was groot en duister en overal stonden boeken. Ik was verbaasd. Dit was een zachtmoedige geleerde. Was dit nu de theoloog die verschillende processen van de Romeinse curie had gewonnen? Andere theologen hadden stoer geweigerd om naar Rome te gaan en zich te onderwerpen aan kerkelijke censuur; hij was wel gegaan en had hun geduldig te verstaan gegeven dat ze zich vergisten.
Maar vergis je niet, hij is strijdbaar. Hij claimde voor de theologie een zelfstandige positie ten opzichte van de kerkelijke leer. En daarmee doorbrak hij het oude verwachtingspatroon dat het de taak is van de theoloog om de leer van de kerk uit te dragen, toe te lichten of te verdedigen. ‘Dat’ meende hij, en er waren bisschoppen die begonnen te rillen, ‘dat is niet onze taak’. Onze taak als theoloog is om zelfstandig en kritisch na te denken over de geloofstraditie van de kerk en onze bevin-dingen bekend te maken. Kritische distantie dus en duidelijk spreken. De theoloog is geen hof-ideoloog.
Dat is het ene vuur waaraan hij blootstond. Het andere vuur was dat hij steeds uitdrukkelijk binnen de christelijke leer bleef opereren, hoe vrijmoedig hij ook afstand nam. Of men dat nu waardeerde of niet. Ik herinner me een indrukwekkende oproep op 26 februari 2005, tijdens een voordracht voor kritische katholieken. Ik herinner me die dag omdat mijn tweede kleinzoon toen werd geboren en ik tijdens die voordracht het verlossende telefoontje kreeg.
Met alle kracht van zijn oude stem: ‘Vergeet Christus niet!’ Ruim negentig jaar oud was hij en hij stond al aan de rand van het graf. Theologie wordt betekenisloos zonder waarachtig zoeken naar God.
Een positie tussen twee vuren was zijn favoriete plek. Voor niemand vanzelfsprekend, voor de kerk niet, voor de universiteit niet, voor de politiek niet. En tegelijkertijd loyaal jegens al die mensen. Nooit een kwaad woord over de bejegening die hij in Rome kreeg tijdens de processen over rechtzinnigheid. Geen kwaad woord ook over de moderne tijd met haar vragen en onzekerheden.
Een tijd lang vond hij waardering van alle kanten, van de kant van de kerk en van de kant van een breed publiek. Kardinaal Alfrink nam hem mee naar het Tweede Vaticaans Concilie als zijn adviseur. In Rome kregen concilievaders van hem een stoomcursus eigentijdse theologie en Schillebeeckx werd hun ghost-writer. Maar na de openlijke desavouering van Alfrink werd het ook stil rondom hem. Alfrinks huidige opvolger moest niets van hem hebben. Op zijn begrafenis in december 2009 schitterde hij door afwezigheid.

Is het daarmee afgelopen? Het is mijn overtuiging dat zijn positie de positie is die een theoloog behoort in te nemen. Het is geen gemakkelijke positie, zoals zijn erfgenaam Erik Borgman zei, maar het is de enige positie waarin een theoloog zich moet willen bevinden.