Vloeibare tijden

Hans van Drongelen

Begin januari overleed op hoge leeftijd de socioloog Zygmunt Bauman. Hij was een autoriteit op het gebied van de moderne samenleving. Hij bestudeerde intensief de fase van de moderniteit waarin wij op dit moment zitten. Deze fase duidt hij aan met de term ‘Vloeibare tijden’. Ik heb in een preek over de bruiloft te Kana het denken van Bauman verbonden met de tekst van Johannes. Hieronder een excerpt uit die preek.

“Vloeibare tijden”. Zo heet Baumans boek dat in 2007 verscheen onder de mooie, bijna pauselijke titel: Modus vivendi. Inferno e utopia del mondo liquido. Volgens Bauman zijn we in een fase in onze cultuur beland waarin instituties en personen aan veranderingen onderhevig zijn en geen vaste vormen of patronen meer kennen. Instituties die mensen lange tijd een stabiel fundament gaven, zijn aan het verdwijnen. Wat krijgen we ervoor terug? De markt.
En op die markt moeten we zelf als individuen onze zaakjes regelen. Stappen we over naar een andere energieleverancier of een andere zorgverzekeraar of hebben we nu de beste deal? We zijn kleine ondernemers geworden die moeten meebewegen met de markt om cost and profit in evenwicht te houden. Samenhang of zelfs gemeenschap is er niet meer, want onze buren zijn onze concurrent geworden.  Gemeenschap is ingeruild voor netwerken waarin we opgenomen zijn zolang wij er het nut van inzien. En alles wat we doen en denken is korte termijnwerk. We oriënteren ons op wat we zien en dit is een vrij plat perspectief; het verticale, een oriëntatie op wat boven ons uitgaat en groter is dan onszelf heeft aan waarde verloren. Wie zijn verantwoordelijk voor de problemen die uit deze platte, kortstondige en wispelturige realiteit voortkomen? Wij zelf. Ook dat nog.

Witte rook
Dat is het beeld dat Zygmunt Bauman ons schildert. Geen wonder dat onze onzekerheid en onze zorgen voor morgen groot zijn. We kunnen er nergens mee terecht. We kunnen op niets en niemand vertrouwen. Dit stimuleert grote aantallen mensen in onze samenleving hun heil te zoeken bij populistische stromingen die menen wel vastigheid en fundamenteel leiderschap te kunnen bieden. Bijzonder aan Bauman is dat hij zelf niet overkwam als een zorgelijke oude man die de lasten van deze vlottende cultuur op zijn schouders droeg. Op foto’s kijkt hij ons door witte wolken rook die uit zijn pijp omhoog kringelen lichtelijk geamuseerd aan. No worry, be happy! lijkt hij te willen zeggen. Is Bauman zelf wel bestand tegen deze vloeibare tijden waarin we minder en minder vastigheid hebben? Waarschijnlijk zal zijn achtergrond hem geleerd hebben rustig op de veranderende tijden te reageren. In zijn jongere jaren vluchtte hij als jood met communistische idealen voor de Nazi’s naar Rusland. Na de dood van Stalin kwam hij in Warschau terecht waar een studentenopstand hem dwong te vluchten naar Israël. In Israël maakte hij zich onmogelijk omdat hij opkwam voor de rechten van de Palestijnen. Ontgoocheld door alle tegenslag kwam hij in Engeland terecht, waar hij zich uiteindelijk in Leeds vestigde. Hij kreeg er een aanstelling als hoogleraar sociologie.

Nieuw licht
We hebben als MoTiv geprobeerd Bauman naar Delft te halen omdat we meenden dat hij zeker iets te melden had over de rol van de ingenieur in onze samenleving, maar dat liep stuk op Baumans afwijzing. Hij was inmiddels een veel gevraagd spreker en moest zuinig omspringen met zijn schaarse tijd. Wij hebben hem niet kunnen spreken, maar zijn hem wel blijven lezen omdat hij voor ons werk belangrijke inzichten bood. Ik heb Zygmunt Bauman daarom ook opgevoerd in mijn preek over de bruiloft in Kana omdat zijn begrip fluïditeit die onze samenleving kenmerkt nieuw licht op deze tekst werpt. Het is natuurlijk lastig om een analyse te maken van de samenleving waar Jezus aan het begin van zijn optreden stond. Er zullen ongetwijfeld andere kenmerken naar voren te brengen zijn, maar er was wel een en ander aan de hand in de tijd van Jezus.

De beste wijn
Wat Johannes benadrukt is niet dat Jezus water in wijn kan veranderen, dit is de boodschap niet: Jezus is geen tovenaar. Hij doet wezenlijk iets veel groters: hij wil het huwelijk tussen God en mens herstellen, waardoor er weer iets te vieren is. Daar worden wij gelukkigere mensen van, die genieten van een wijn (zegening) die uitzonderlijk goed smaakt.  Het is een medicijn tegen de gevolgen van de vloeibaarheid die Zygmunt Bauman in zijn werk schetst. Het verticale, dat wat boven ons uitgaat, zoals verwoord in de bijbel, zal de negatieve gevolgen van de vloeibaarheid misschien niet helemaal wegnemen, maar zal ons wel een groter kompas geven, een band of zelfs een verbond waarmee we kunnen leven. Dan zijn we geen calculerende eenheden meer maar levende mensen.

We leven in vloeibare tijden, zegt Zygmunt Baumann – daar ben ik het mee eens – tijden die vloeien van de wijn die ook in Kana gevloeid heeft en die vandaag vloeit ALS ALS ALS wij de relatie met God als kracht van ons leven zien – als wij vandaag opnieuw als gemeenschap de bruiloft met God vieren….