Vrouwen met ballen in de kunst

Vrouwen met ballen in de kunst:
Käthe Kollwitz (1867-1945)

Arno Gelderblom
Arno1Gedreven vrouwen is het thema van de 40 dagen tijd van dit jaar. Graag sta ik stil bij gedreven vrouwen in de kunsten. De vorige keer Frida Kahlo, deze keer Käthe Kollwitz.
Dit jaar is haar 150e geboortejaar. U heeft er al eens over gelezen in een geschrift komend uit mijn toetsenbord in de Berichten in 2014 over Allerzielen. Op de kaften van de boekjes heb ik regelmatig een beeld of portret van haar afgebeeld. Net als bij Frida Kahlo staan lijden, dramatiek en tragiek ook centraal in haar leven en haar werk.

Berlijn, alweer drie jaar geleden, op vakantie. De meeste musea zijn gewoonlijk op maandagmorgen gesloten. Het Käthe Kollwitz museum is wel open. Dus maar eens gaan kijken. De laatste dag voor vertrek met de trein terug, dus nog wel wat tijd beschikbaar. Maar juist dit museum deed me bijna de trein nog missen omdat ik de tijd vergat. Dat kwam door het levensverhaal en de werken van Käthe én door de charmante rondleidster. Geen groot museum, maar wel indrukwekkend. De aardige Duitse studente kunstgeschiedenis Gabriela leidde mij rond, dat zal ook zeker gezorgd hebben voor het vergeten van de tijd. Niks is een vrijgezelle man vreemd natuurlijk, op sjouw in de grote stad! Als u Berlijn ooit bezoekt, kan ik het Käthe Kollwitz museum van harte aanbevelen. Het is gelegen aan de Fasanenstrasse onder de rook van Bahnhof Zoo. Als Berlijn te ver is: in Keulen is een dependance van dit museum.
Arno2Veel beelden en grafisch werk van Käthe Kollwitz zijn ook in Nederland zeer bekend en in musea en op tentoonstellingen te zien. Haar lijden is vooral bepaald door het verlies van haar zoon Peter in de Eerste Wereldoorlog en de beroerde omstandigheden in Duitsland aan het eind van die oorlog en de periode erna, tot in de Weimarrepubliek (1919-1933) en de nazi-periode (1933-1945) aan toe. Die periode, zowel historisch als kunstzinnig gezien, heeft altijd mijn grote belangstelling gehad.
Haar gedrevenheid is ook bepaald door engagement en politiek activisme. Ze was radicaal links en begaan met het lijden van de arbeidersbevolking, met name de vrouwen en de kinderen. Ook de slachtoffers van het oorlogsgeweld, hun lijden, wanhoop en bitterheid heeft haar sterke aandacht. Veel voorkomend thema is dood en verlies, met name verdriet door het overlijden van kinderen. Dit is haar zelf overkomen. Het thema komt vaker terug in pieta´s die ze als grafisch werk heeft gemaakt maar ook in beelden, zoals het beeld Pietà: treurende moeder met haar dode zoon in het Duitse nationale oorlogsmonument de Neue Wache aan Unter den Linden in Berlijn. In de Berichten van oktober 2014 ben ik daar al op ingegaan.

Dit thema laat ze ook in grafisch werk terugkomen. Bijvoorbeeld in de houtsnede `Gedenkblatt fűr Karl Liebknecht´ uit 1920. Dit is verbeelding van treurnis en rouw, maar ook van haar politieke engagement. Karl Liebknecht behoorde samen met onder anderen Rosa Luxemburg bij de voorhoede van linkse protestbeweging in de roerige Berlijnse revolutiejaren 1918-1919. Beiden zijn vermoord door rechtse tegenkrachten.

Arno3Elke keer als ik werk van Käthe Kollwitz zie, word ik er door geraakt. Met name door het vastleggen van de emoties in uitdrukkingen van gezichten, krachtige lijnen en versimpelde vormen. De ellende en de nood van de Eerste Wereldoorlog en de nasleep daarvan in crisis, werkloosheid, armoede en burgeroorlog in Duitsland vertolkt zij met een uitgesproken en rauwe dramatiek. In 1914 was ze één van de weinigen die níet enthousiast was over Duitslands deelname aan de oorlog. Voor haar is het een grote opgave geweest te zien dat haar zoon Peter vrijwillig in dienst ging. Zijn dood, 3 maanden later, was voor haar en haar man een hele grote schok; in plaats van de euforie over de oorlog, beleefden zij de verschrikkingen ervan. In haar werk nam ze steeds duidelijker stelling tegen de ellende van de oorlog. Leed en verdriet van de achterblijvers aan het thuisfront worden verbeeld.

Als geen ander weet zij slachtoffers van sociaal onrecht, oorlog, armoede en onmenselijkheid te portretteren. Hoewel dit zich allemaal 100 jaar geleden afspeelde, heeft het nog volop actualiteitswaarde. Vluchtelingenstromen in Europa, onmenselijk leed in Syrie, armoede in grote delen van de wereld. Haar engagement met verdrukten en verschoppelingen is bijvoorbeeld goed te zien in het werk waar ze aandacht besteedt aan sociaal-maatschappelijke vraagstukken en vrouwenemancipatie. De armoedige omstandigheden van het arbeidersvolk en oorlogsweduwen en -wezen is te zien in protestafbeeldingen die ze maakt voor stakingen en demonstraties. Deze zijn treffend, monumentaal en zeer expressief van karakter.
Dat is bijvoorbeeld goed te zien in de beeldengroep `Turm der Mutter` uit 1937-1938. Dit beeld verwijst niet alleen naar de 1e Wereldoorlog terug, maar naar de ontwikkelingen van die tijd: In 1937-1938 was de Hitlerdictatuur al flink gevestigd en werd ook het werk van Kollwitz tot Entartet bestempeld.Arno5Expressie en dramatiek, het is kenmerkend voor al het werk van Käthe Kollwitz. Ook in geëngageerd werk dat werd vervaardigd voor stakingen en demonstraties. Een voorbeeld daarvan is `Nie wieder krieg` uit 1924.

Zelf schrijft ze in 1922 in haar dagboek: `En nu door! Nu alleen nog werk zoals het anti oorlogsaffiche voor het Internationaal Vakverbond als het kan; werk dat effect heeft. Niet alle mensen zijn hetzelfde. Als degenen die met mij moeten leven soms in de alledaagse omgang mijn goedheid en warmte ontberen, dan moet ik zeggen dat die kwaliteiten in het niet-alledaagse leven toch naar buiten komen. Geen goedheid misschien, maar wel het streven, op mijn manier, om met alle middelen waarover ik beschik, iets op te bouwen en bij te dragen. Dat is de drijfveer van mijn werk, en daarom denk ik ook dat mijn werk ertoe doet.`

Arno4Is het allemaal alleen leed en ellende in haar kunst? Naast het geëngageerde werk over oorlog en armoede, zijn er ook hele intieme en ontroerende kinderportretten. Een voorbeeld is de lithografie `Mutter met Kind auf dem Arm` uit 1916, wat een gezellig onderonsje is tussen moeder en kind. Een glimlach, een klein momentje van geluk.

Haar engagement ontstond mede omdat haar man Karl arts was in een Berlijnse medische praktijk voor minder bedeelden. Daar kwam ze in aanraking met de misère en armoede onder vooral alleenstaande vrouwen met kinderen. Vóór het verlies van haar zoon Peter hebben deze werken nog wel een vriendelijke en bemoedigende uitstraling, maar door het verlies van haar zoon en de ellendige omstandigheden van de tijd verschoof dit thema naar `schrijnend verlies van geliefde naasten´.
Met de museumcatalogus had ik nog een uurtje om met een Berliner Weisse op het terras even terug te kijken op dit museumbezoek en de trein naar Nederland alsnog te halen